Ortaokulda etkili not tutma yöntemleri

Ortaokulda etkili not tutmanın özü, öğretmenin söylediğini kelimesi kelimesine yazmak değil, konuyu kısa, kendi cümleleriyle ve sonradan tekrar edilebilecek biçimde kaydetmektir. Bunun için Cornell yönteminin sadeleştirilmiş hâli, kavram haritası ve "soru notu" ortaokul öğrencisi için en işe yarayan üç yöntem. İyi bir not, sınavdan önceki akşam ders kitabını baştan okumak yerine on beş dakikada konuyu hatırlatabilen nottur.

Derslerde sık gördüğümüz iki uç var: Hiç not tutmayan, "kitapta var zaten" diyen öğrenci ve tahtadaki her şeyi renkli kalemlerle defterine geçiren öğrenci. İkisinde de sorun aynı: not, tekrar için kullanılmıyor. Bu yazıda notu tekrarın aracı hâline getiren yöntemleri ortaokula uyarlanmış hâlleriyle anlatıyoruz.

Not tutmak neden önemli?

Not tutarken öğrenci dinlediğini seçmek, kısaltmak ve kendi cümlesine çevirmek zorunda kalıyor. Bu işlem pasif dinlemekten farklı; konuyu o anda bir kez daha düşünmek demek.

Ama notun asıl değeri sonradan ortaya çıkıyor. LGS'de sekizinci sınıfın tüm konuları aynı sınavda soruluyor; Türkçe, Matematik ve Fen Bilimleri yirmişer, İnkılap Tarihi, Din Kültürü ve Yabancı Dil onar soru. Bu kadar konuyu yıl boyunca tekrar etmek için her seferinde ders kitabına dönmek mümkün değil. Öğrencinin kendi yazdığı, kısa ve düzenli notlar bu tekrarı yapılabilir kılıyor.

Cornell yöntemi nedir, ortaokula nasıl uyarlanır?

Cornell yöntemi, defter sayfasını üç bölüme ayıran bir not düzeni. Üniversite öğrencileri için geliştirilmiş olsa da mantığı basit olduğu için ortaokula rahatça uyarlanıyor.

Sayfa şöyle bölünüyor:

• Sağ geniş bölüm (not alanı): Ders sırasında alınan notlar. Tam cümle değil, kısa ifadeler, örnekler, formüller.
• Sol dar sütun (soru alanı): Dersten sonra, aynı gün yazılıyor. Sağdaki notlara bakarak "bu kısımdan hangi soru gelir?" diye sorular ya da anahtar kelimeler.
• Alt şerit (özet alanı): Sayfanın en altına iki-üç cümlelik özet, öğrencinin kendi cümleleriyle.

Ortaokul için yaptığımız uyarlamalar:

1. Sol sütunu dar tutun. Kenardan yaklaşık dörtte bir. Cetvelle çizmek yeterli; özel defter gerekmiyor.
2. Soru alanını derste değil, evde doldurun. Ders sırasında üç alanla birden uğraşmak öğrenciyi yoruyor. Akşam tekrar bloğunda beş dakika ayırmak yeterli.
3. Özeti "arkadaşına anlatır gibi" yazın. "Bu derste şunu öğrendim" diye başlamak işi kolaylaştırıyor.
4. Her sayfa tek alt konu. Bir sayfaya iki konu sığdırmak, tekrarda neyin nerede olduğunu bulmayı zorlaştırıyor.

Örnek: 8. sınıf Fen Bilimleri, basınç konusu

Not alanına şunlar yazılır:

• Basınç: birim yüzeye dik etki eden kuvvet
• Katı basıncı: kuvvet büyürse artar, yüzey alanı büyürse azalır
• Örnek: kar ayakkabısı geniş → yüzey büyük → basınç az → batmaz
• Örnek: bıçağın keskin ucu → yüzey küçük → basınç fazla → kolay keser
• Sıvı basıncı: derinlik ve sıvının yoğunluğuyla artar; kabın şekline bağlı değil

Soru alanına akşam şunlar eklenir:

• Kar ayakkabısı neden batmaz?
• Yüzey alanı iki katına çıkarsa basınç ne olur?
• Sıvı basıncı neye bağlı, neye bağlı değil?

Alt şeride özet:

Katılarda basınç kuvvetle artar, yüzey alanıyla azalır. Sıvılarda derinlik ve yoğunlukla artar, kabın şekli önemli değildir.

Tekrar ederken öğrenci sağ tarafı bir kâğıtla kapatıyor ve sol sütundaki soruları yüksek sesle cevaplamaya çalışıyor. Cevaplayamadığı soru, o konunun tekrar edilmesi gereken yeri.

Kavram haritası nasıl hazırlanır?

Kavram haritası, bir konunun parçalarını ve aralarındaki ilişkiyi tek sayfada gösteren çizim. Özellikle çok alt başlığı olan ünitelerde, örneğin fende hücre bölünmesinde ya da İnkılap Tarihi'nde bir dönemin olaylarında işe yarıyor.

Hazırlarken izlenecek adımlar:

1. Sayfanın ortasına konunun adını yazın ve çerçeveye alın.
2. Çevresine ana alt başlıkları yazın; her birini merkeze bir çizgiyle bağlayın.
3. Her alt başlığın etrafına, o başlığa ait iki-üç önemli bilgiyi kısa ifadelerle ekleyin.
4. Çizgilerin üzerine ilişkiyi anlatan bir-iki kelime yazın: "sonucu", "örneği", "farkı".
5. Birbirine bağlı ama farklı kollarda kalan kavramları kesikli çizgiyle bağlayın.

Kavram haritasının en büyük faydası 4. ve 5. adımlarda. Öğrenci "mitoz ile mayoz arasındaki fark ne?" sorusunu harita çizerken kendisine sormak zorunda kalıyor. LGS'deki yeni nesil sorular da tam olarak bu bağlantıları istiyor.

Bir uyarı: Kavram haritası ünitenin sonunda, konu öğrenildikten sonra çizildiğinde daha işe yarıyor. Konunun ilk gününde harita çizmeye çalışmak, öğrencinin henüz göremediği ilişkileri kurmaya zorlamak oluyor.

Matematikte not nasıl tutulur?

Matematikte not, uzun açıklamalardan çok çözülmüş örneklerden oluşmalı. İşe yarayan düzen:

• Kural ya da formül bir satırda.
• Altında çözülmüş bir örnek, her adımı ayrı satırda.
• Yanında öğrencinin o konuda yaptığı tipik hata, kırmızı kalemle.

Örneğin üslü ifadelerde:

• Kural: Tabanlar aynıysa çarpmada üsler toplanır.
• Örnek: 2³ · 2⁴ = 2⁷ = 128
• Hata notu: 2³ · 2⁴ ≠ 4⁷ — tabanlar çarpılmaz, aynı kalır.

Bu "hata notu" sütunu zamanla öğrencinin kendi hata listesine dönüşüyor ve sınav öncesi en değerli sayfa oluyor. Matematikte sık yapılan hataları azaltmak için matematik özel ders sayfamızda yaklaşımımızı anlattık.

Türkçe ve İngilizcede not nasıl tutulur?

Sözel derslerde notun biçimi değişiyor. Türkçede dil bilgisi konuları için kural, iki örnek cümle ve karıştırılan durum yeterli. Örneğin fiilimsilerde:

• Kural: Fiilden türeyip cümlede isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılan sözcükler.
• Örnek: "Koşmak sağlıklıdır." (isim-fiil) / "Gülen çocuk el salladı." (sıfat-fiil)
• Karışan durum: "Gelenler oturdu." cümlesinde "gelenler" isim görevinde ama yine sıfat-fiil; buna adlaşmış sıfat-fiil deniyor.

Paragraf çalışmasında ayrı bir not defteri yerine, yanlış yapılan soru türlerinin listesi daha işe yarıyor: "ulaşılamaz sorularında metin dışı bilgi ekledim" gibi tek satırlık kayıtlar.

İngilizcede not, büyük ölçüde kelime listesi. Kelimenin yanına yalnızca Türkçe anlamını değil, ünitedeki örnek cümleyi de yazmak, kelimeyi bağlamıyla hatırlatıyor. Tekrarda Türkçe tarafı kapatılıp kelimeler yüksek sesle söyleniyor. Kalıcı kelime öğrenimi için İngilizce özel ders sayfamıza da bakabilirsiniz.

Notlar tekrar için nasıl kullanılır?

Not tutmak işin yarısı. Not tekrar edilmezse, deftere geçirilmiş ama hatırlanmayan bilgi olarak kalıyor.

Tekrar için önerdiğimiz düzen:

1. Aynı gün, beş dakika: Ders sonrası soru alanını ve özeti doldurmak.
2. İki gün sonra, on dakika: Not alanını kapatıp sol sütundaki soruları cevaplamak.
3. Bir hafta sonra: Konuyla ilgili soru çözerken notlara yalnızca takıldığında bakmak.
4. Ünite sonunda: O ünitenin notlarından tek sayfalık kavram haritası çizmek.

Bu aralıkların haftalık programa nasıl yerleştirileceğini ortaokul ders çalışma programı nasıl kurulur yazımızda örnek bir haftayla gösterdik.

Tekrar ederken notu yalnızca okumak yeterli değil. Okumak tanıdık gelme hissi veriyor; ama "biliyorum" hissi ile bilgiyi hatırlayabilmek aynı şey değil. Kapatıp kendine sormak, yanlış bildiği yeri öğrenciye gösteren tek yol.

Kaçınılması gereken not tutma hataları

• Her şeyi yazmak. Tahtadaki her cümleyi deftere geçiren öğrenci dinlemeyi bırakıyor. Notta yalnızca anahtar ifadeler ve örnekler olmalı.
• Fazla renk ve süs. Beş renkli kalemle yazılmış sayfa güzel görünüyor ama hazırlaması uzun sürüyor. İki renk yeterli: biri not, biri hata ve önemli uyarılar.
• Her derse aynı yöntem. Matematikte çözülmüş örnek, Fen ve İnkılap Tarihi'nde Cornell ve kavram haritası, İngilizcede kelime listesi daha iyi çalışıyor.
• Notları dağınık tutmak. Bir kısmı defterde, bir kısmı kitapta, bir kısmı ayrı kâğıtlarda olunca tekrar yapılmıyor. Her ders için tek defter.
• Notu yalnızca sınav öncesi açmak. Yazılıdan bir gece önce ilk kez açılan not, tekrar aracı değil, okuma metni olarak kalıyor.

Ders sırasında ve notları gözden geçirirken dikkatin dağılmaması için çalışma ortamını düzenlemek de önemli; bunu ders çalışırken dikkat dağınıklığı nasıl azaltılır yazımızda anlattık.

Sık sorulan sorular

Cornell yöntemi ortaokul öğrencisi için zor değil mi?

Sadeleştirilmiş hâli zor değil. Derste yalnızca sağ bölüme kısa notlar alınıyor; soru ve özet alanı evde, beş dakikada dolduruluyor. Birkaç haftalık alışma sürecinden sonra çoğu öğrenci kendiliğinden kullanmaya devam ediyor.

Kitapta zaten yazıyorsa ayrıca not tutmaya gerek var mı?

Var, çünkü not kitabın kopyası değil, öğrencinin konuyu kendi cümleleriyle yeniden kurması. Kendi yazdığı kısa notu tekrar etmek, kitabın ilgili bölümünü baştan okumaktan çok daha hızlı.

Not tutmayı hangi sınıfta öğrenmeye başlamalı?

Beşinci sınıfta basit bir düzenle başlamak iyi oluyor: tarih, konu başlığı, üç-dört anahtar ifade ve bir örnek. Cornell ve kavram haritası altıncı ve yedinci sınıfta, konular yoğunlaştıkça eklenebiliyor. Sekizinci sınıfa gelindiğinde alışkanlık oturmuş oluyor.

Dijital not mu, kâğıt not mu?

Ortaokulda kâğıdı öneriyoruz. Elle yazmak kısaltmayı ve seçmeyi zorunlu kılıyor, ayrıca tablet ya da telefon ders sırasında dikkati dağıtabiliyor. Dijital araçlar, kelime kartları gibi belirli tekrar işleri için ayrıca kullanılabilir.

Not tutma ve tekrar düzenini öğrenciyle birlikte kurmak akademik koçluk hizmetimizin bir parçası; sınıf düzeyine göre yaklaşımımızı 7. sınıf ve 8. sınıf sayfalarında bulabilirsiniz. Önce tanışmak isterseniz ücretsiz deneme dersi talep edebilirsiniz.